Từng có thời gian dài gắn liền với hình ảnh khói than mù mịt, làng gốm Bát Tràng (xã Bát Tràng, TP Hà Nội) nay đang chuyển mình mạnh mẽ nhờ quá trình đổi mới công nghệ và sử dụng năng lượng sạch. Việc thay thế các lò nung than truyền thống bằng lò gas và lò điện không chỉ giúp cải thiện đáng kể môi trường sống mà còn mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững cho làng nghề hơn 700 năm tuổi.
Bát Tràng là một làng gốm cổ truyền thống nổi tiếng hàng đầu Việt Nam
Trong “tứ nghệ tinh” của đất Thăng Long xưa – gồm dệt lĩnh Yên Thái, gốm Bát Tràng, kim hoàn Định Công và đúc đồng Ngũ Xã – Bát Tràng là làng nghề hiếm hoi vẫn duy trì được sức sống bền bỉ qua nhiều thế kỷ. Những sản phẩm gốm sứ mang đậm bản sắc văn hóa, kết tinh giữa tinh hoa truyền thống và sáng tạo đương đại đã giúp Bát Tràng trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, niềm tự hào của Hà Nội và cả nước.
Tuy nhiên, đằng sau sự phát triển ấy là cái giá môi trường không nhỏ. Trong suốt nhiều năm, hoạt động sản xuất phụ thuộc vào hàng nghìn lò nung đốt than đã biến Bát Tràng thành “điểm nóng” ô nhiễm. Theo ông Lê Đức Trọng, Giám đốc Công ty Cổ phần sản xuất và thiết kế gốm sứ Bát Tràng, trước năm 2000, toàn làng có khoảng 1.000 lò nung than, mỗi năm tiêu thụ tới 70.000 tấn than và 100.000 tấn nguyên liệu. Quá trình này phát thải khoảng 130 tấn bụi và 6.800 tấn tro xỉ mỗi năm, khiến tỷ lệ mắc các bệnh về hô hấp trong cộng đồng ở mức cao.
Lò gas nung gốm đã dần thay những lò than truyền thống
Ô nhiễm môi trường không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe người dân mà còn trở thành lực cản lớn đối với sự phát triển kinh tế, làm giảm sức hút đầu tư, du lịch và khả năng mở rộng thị trường của sản phẩm gốm sứ. Trước thực trạng đó, chính quyền địa phương cùng các cơ sở sản xuất đã thống nhất lựa chọn con đường chuyển đổi công nghệ, coi đây là giải pháp then chốt để tháo gỡ “nút thắt” môi trường.
Từ đầu những năm 2000, việc thay thế lò nung than bằng lò nung sử dụng khí gas hóa lỏng và điện bắt đầu được triển khai. Là một trong những hộ sản xuất đi đầu, anh Mạnh Cường cho biết môi trường làng nghề đã thay đổi rõ rệt kể từ khi chuyển sang lò gas. “Quá trình nung không còn thải khí độc hại như trước, không gian sống trong lành hơn rất nhiều”, anh chia sẻ.
Môi trường làm việc trong các xưởng gốm được cải thiện nhờ việc sử dụng lò nung gas
Sản phẩm gốm sản xuất được số lượng lớn, đảm bảo chất lượng đồng đều nhờ áp dụng lò nung gas hiện đại.
Không chỉ mang lại lợi ích về môi trường, công nghệ mới còn giúp nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm. Nhờ khả năng kiểm soát nhiệt độ chính xác, người thợ có thể điều chỉnh quy trình nung phù hợp với từng dòng sản phẩm, hạn chế lỗi và tăng độ đồng đều. Theo anh Tuấn An, thợ gốm lâu năm tại Bát Tràng, nếu một mẻ nung bằng lò than mất từ 3 đến 5 ngày thì với lò gas, thời gian chỉ còn khoảng 26 giờ cả nung và làm nguội. Tỷ lệ sản phẩm đạt chuẩn có thể lên tới 95–98%, cao hơn từ 30–50% so với công nghệ cũ.
Bước ngoặt quan trọng của quá trình chuyển đổi diễn ra vào năm 2003, khi Dự án Nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa (PECSME) hỗ trợ vốn và kỹ thuật cho các cơ sở sản xuất. Từ những mô hình thí điểm ban đầu, công nghệ lò nung gas nhanh chóng được nhân rộng, không chỉ tại Bát Tràng mà còn lan tỏa sang nhiều làng nghề gốm sứ trên cả nước.
Các sản phẩm gốm Bát Tràng ngày càng đa dạng về mẫu mã, ổn định về chất lượng, đáp ứng tốt các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế
Đến nay, toàn bộ các hộ sản xuất tại Bát Tràng đã hoàn tất việc chuyển đổi, sử dụng lò gas hoặc lò điện thay thế hoàn toàn lò nung than. Nhiều cơ sở mạnh dạn đầu tư hệ thống lò tuy-nel (lò nung liên hoàn), giúp tiết kiệm khoảng 30% chi phí năng lượng, giảm giá thành sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Nhờ đổi mới công nghệ, sản phẩm gốm Bát Tràng ngày càng đa dạng về mẫu mã, ổn định về chất lượng và đáp ứng tốt các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế. Hiện nay, gốm Bát Tràng đã có mặt tại nhiều thị trường lớn như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan và các nước châu Âu, đóng góp tích cực vào kim ngạch xuất khẩu ngành thủ công mỹ nghệ.
Nhiều hoạt động trải nghiệm văn hóa tại làng gốm Bát Tràng
Song song với hiệu quả kinh tế, môi trường sống tại Bát Tràng cũng được cải thiện rõ rệt. Hình ảnh khói đen, bụi than phủ kín đường làng gần như đã lùi vào dĩ vãng, nhường chỗ cho không gian sạch sẽ, thông thoáng. Đây cũng là nền tảng để địa phương phát triển thêm các mô hình kinh tế mới như du lịch làng nghề, trải nghiệm văn hóa, tạo thêm việc làm và nguồn thu cho người dân.
Theo TS. Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới không khí sạch Việt Nam, để các làng nghề phát triển bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu giảm phát thải ngày càng cao, cần có chiến lược dài hạn và đồng bộ. Việc gắn phát triển làng nghề với mục tiêu giảm phát thải, kết hợp quy hoạch sản xuất, chính sách hỗ trợ, tín dụng xanh và đầu tư hạ tầng kỹ thuật là yếu tố then chốt.
Thực tiễn từ Bát Tràng cho thấy, chuyển đổi công nghệ và sử dụng năng lượng sạch không chỉ là giải pháp bảo vệ môi trường mà còn là nền tảng quan trọng để nâng cao giá trị sản phẩm, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và hướng tới phát triển bền vững cho các làng nghề truyền thống trong giai đoạn mới.
Minh Anh (Theo Thời Trang Vàng)
